Czy to nie Smoleń opowiadał Laskowikowi o dwóch egipskich braciach, Ramzesie i Kryzysie, z których pierwszy, wielki faraon, umarł, a drugi wciąż żyje i ma się dobrze? Czytając „Eko+” w piątkowej „Rzepie” przypomniałem sobie tę bajkę rodem z PRL. Kryzys żyje. Najlepiej mu w drukowanym.

Słyszeliście, że powiedziano: «Będziesz miłował swego bliźniego», a nieprzyjaciela swego będziesz nienawidził. A Ja wam powiadam: Miłujcie waszych nieprzyjaciół (Mt 5, 43-44).

Przeciętny polski polityk – katolik, a jakże! – oddałby duszę, żeby go tylko nikt nie kojarzył zbyt mocno z chrześcijaństwem.  W życiu i w sejmie niczym smok wawelski zionie niechęcią do bliźnich, kolegów z wrogiej partii. Gdyby mógł, zionąłby ogniem. Co dokładnie myśli, nie wiadomo, wyborca też tego nie wie, wie jednak ponad wszelką wątpliwość kogo ów polityk nie lubi, nie znosi, nie szanuje. Kołem go dzisiaj nikt nie łamie, nikt go nie rzuca na pożarcie lwom, dlatego największej łaski męczeństwa doświadcza, gdy musi powiedzieć coś dobrego o innych, pogodzić się z nimi na czas dyskusji, głosowania czy wspólnej modlitwy. Jego największą cnotą polityczną nie jest zgoda, lecz unikanie zgody, wynajdowanie pretekstów i wymawianie innym złych intencji, a ukoronowaniem wszystkich cnót jest szydzenie z polityki miłości, nie z jej kłamstewek, ale z niej samej.

Wyborca nie jest od niego wiele lepszy. Sam na walki byków nie chadza, boksem się brzydzi, a wyborów unika jak ognia, lubi jednak wieczorem włączyć telewizor i patrzeć jak naparzają się politycy. Gdyby mógł, sam by im dołożył. W katolickim kraju partie mogłyby konkurować ze sobą w uprzejmościach, w ustępowaniu sobie miejsca na mównicy, w bronieniu racji swego śmiertelnego wroga przed nim samym, w trafnym uzasadnianiu dobrych projektów i w szybkim wcielaniu ich w życie, ale takiej konkurencji w polskim sejmie nikt dotąd nie wymyślił, więc wyborca, nawet gdy nie wierzy niebo i piekło, czci je codziennie, bijąc pokłony (i wygrażając pięścią) w stronę Wiejskiej.

Dzisiejszym gwelfom i gibelinom daleko do oryginałów. Dantego nikt dzisiaj nie wypędza z miasta za poglądy, ale wyłącznie za to, że jest Dantem, usiłującym opisać światu sprawę w szczegółach, zaś sprawy Dantona w ogóle nie ma, bo granie na dwa fronty i szukanie zgody ponad podziałami oznacza dzisiaj śmierć już na starcie. Wspólne procesje i wspólne wyścigi na palio już się nie powtórzą. Polskie partie nie chcą na siebie patrzeć nawet na pogrzebie.

Niccolo Machiavelli, „ewangelista” polityków, nigdy nie wierzył w to, co jest naprawdę, a jedynie w to, co się wydaje, ale nawet on nie odważyłby się tak otwarcie drwić z chrześcijaństwa. Książę hodowany podług jego przepisu na skutecznego polityka musiał mieć nienaganne maniery, a nadto sprawiać wrażenie, że jest wyraźnie lepszy w każdej dziedzinie od swych konkurentów. Machiavelli nie byłby sobą, gdyby mu radził wygrywać wojny pięknymi słowami lub grą na klawesynie, ale nawet wtedy, gdy gloryfikował zwierzęcą siłę i przebiegłość, proponował program pozytywny, zredukowany do wartości witalnych, lecz pozytywny, nie był bowiem aż tak naiwny, żeby wierzyć w zwycięstwo oparte na byle czym.

Bylejakość i inflację wartości można leczyć. Nie Machiavellem, bo on jest dziś nie do przyjęcia nawet w krajach tak skrajnie sekularyzowanych jak Japonia.  Wzajemną niechęć oraz jej przyczynę, skrajną bezradność wobec świata, można łatwo leczyć przez uważne, szczegółowe opisywanie rzeczywistości, przez użycie w tym opisie wszelkich dostępnych źródeł, nawet za cenę pewnego zantagonizowania środowiska, aby następnie, już wspólnie, je porządkować, hierarchizować i wskazywać rozwiązania. Eryk Voegelin, wciąż u nas zapoznany, w transcendencji osoby upatrywał jedynego skutecznego lekarstwa na potęgę mitu walcującego wszystko i wszystkich ze strachu przed nieopisanym światem.

Roman Graczyk w „Cenie przetrwania” (Warszawa 2011) dowiódł, że Voegelin miał rację. Mit „Tygodnika Powszechnego” w naszych czasach pozostałby tylko mitem, tym samym, którego komuniści bali się tak bardzo, że choć nasyłali na „Tygodnik” agentów, nijak nie umieli go wytropić w słowach, podczas gdy każdy czytelnik znajdował go tam z łatwością między wierszami „Obrazu tygodnia” Kozłowskiego, w felietonach Spodka i niedościgłego Kisiela. Mit pozostałby jednak tylko mitem, coraz mniej zrozumiałym dla współczesnych, gdyby dzisiaj Graczyk nie dowiódł, że nawet marne ubeckie kwity z kawiarni są za nim.

Warto zapłacić kilka łez za „Cenę przetrwania”. To naturalne, że nie wszyscy byli herosami i że niektórzy spotykali się z SB, choć nie musieli, nie zyskując w zamian nic, z czego dzisiaj byliby dumni. Rzeczą niezwykłą i niechrześcijańską byłoby bronić tego mitu przed nim samym kosztem różnicy, jaka zachodzi między człowiekiem uwikłanym a człowiekiem wolnym. Wszyscy mają prawo dokładnie poznać tę różnicę. Ona jedna na pewno nie jest mitem i na pewno jest także z „Tygodnika”.

Dziennik Polski 19-20 lutego 2011.

Mgła. Była gęsta jak mleko, ale w wypadku smoleńskim odegrała rolę pozytywną. W trakcie lotu na okręgu załoga tupolewa dowiedziała się od kapitana Wosztyla z jaka stojącego na lotnisku, że widzialność przy ziemi spadła do dwustu metrów, czyli do wartości pięciokrotnie gorszej niż minimalne standardy lotniska, samolotu i samej załogi. Wosztyl dodał wprawdzie: "Możecie jak najbardziej spróbować", ale to, co powiedział o mgle, de facto odebrało im prawo do schodzenia na pas. Gdyby posłuchali Wosztyla, a wcześniej rosyjskiego kontrolera ruchu, który szacował tę mgłę na 400 metrów widzialności, uniknęliby wypadku. Mgła mogła ich tylko uratować, nie zgubić. Wszystkie błędy popełnili w chmurach, nie we mgle, a gdy ją w końcu zobaczyli, było już za późno.

Lotnisko nie miało stacji meteo, o czym wiedzieli, więc nawet nie pytali o podstawę chmur. Dyżurny oficer nie był w stanie jej podać, bo w czasie mgły nie da się zmierzyć na oko podstawy chmur. Wosztyl, który przebił się przez te chmury, lądując tam godzinę wcześniej, oszacował podstawy na 50 metrów. Nie było zatem sensu schodzić. Nawet gdyby zeszli dwukrotnie niżej niż dopuszczalne minima, to i tak niczego by nie ujrzeli, bo wciąż byliby w chmurach. Zgubiły ich niskie chmury, nie wiadomo dokładnie jak niskie, nie mgła. Mgła była potwierdzona z wielu źródeł. Wyszła znad rzeki, żeby ich przestrzec i uratować.

Naciski. Ani prezydent Kaczyński, ani jego ministrowie, ani jego ulubiony generał Błasik, ani szef protokołu Kazana, ani Rosjanie z wieży, ani nawet ów tajemniczy generał z Logiki, który pozwolił wpuścić Polaków nad pas, nie naciskali na nikogo tak, żeby to można uznać za przyczynę wypadku. Nie naciski ich zgubiły, ale brak nacisków. Na oko i na zdrowy rozum pogody do lądowania nie było, ale samolot umocowany w powietrzu dyplomatycznie i politycznie (międzynarodowo) rządził się swoimi prawami. W obu zaprzyjaźnionych państwach posttotalitarnych (trudna przyjaźń), w których do niedawna polityka wyłaziła z butą z każdego buta, taki samolot przypominał świętą krowę. Jego pasażer nie musiał na nikogo naciskać, żeby mu z atencją dygano. Wystarczy, że nic nie mówił. Generał z Logiki powinien był to uprzytomnić Krasnokuckiemu, trochę na niego nacisnąć, pokrzyczeć, żeby go ocucić, przywołać do porządku, a Krasnokucki powinien był to samo zrobić z Protasiukiem, a Protasiuk z Błasikiem, a Błasik z Kazaną, a Kazana z Kaczyńskim, a Kaczyński z Polakami, niestety, jak wiemy, nikt z nich tego nie zrobił. Stąd wypadek.

Generał z Logiki pozwolił Polakom na więcej niż powinien, bo mu się to wydało naturalne wobec tak dostojnych gości. Krasnokucki po udanym lądowaniu polskiego jaka przypisał Polakom jakieś nadludzkie zdolności nawigacyjne, więc godzinę później już się nie dziwił, że ci z tupolewa z prezydentem Polski na pokładzie próbują czegoś, co się nie udało Rosjanom wiozącym samochody. Protasiuk schodził w dół dwa razy szybciej niż powinien, ale nikt go za to nie zbeształ w kabinie, nikt nie zareagował na wskazówkę wariometru wychyloną w dół na minus 8 m/s, bo się wszystkim wydało, że skoro najlepszy pilot pułku tak schodzi, to znaczy, że tak można, nawet tupolewem. Lepiej zejść do pasa w chmurach niż nie schodzić wcale, bo jak się człowiek za bardzo trzyma regulaminu, to potem może dadzą jakiś order, ale wcześniej doniosą na niego do prokuratury i wyzwą od tchórzy w wszystkich stacjach, jak to zrobił Karski z Pietruczukiem za Tibilisi. Tym razem żaden guzik nie mógł się rozpiąć samowolnie, więc Błasik, tak na wszelki wypadek, zrobił załodze odprawę przed lotem, a tuż przed wypadkiem, w najtrudniejszym momencie lotu, wszedł do kokpitu. Czuwał nad wszystkim, choć o niczym nie miał zielonego pojęcia. Nawykami wyniesionymi z małych maszyn mógł im tylko zaszkodzić. Kazana nie wiedział, co będzie dalej, bo na bizantyjskim dworze życzenia władzy z zasady są nieodgadnione. Przestał pytać: co dalej?, a Kaczyński nie zamierzał mu niczego wyjaśniać przed czasem, no bo jak on mógłby to zrobić Polakom, żeby nie być w Katyniu w roku wyborczym, skoro nawet Tusk z Putinem tam byli?

Ciśnienie historii, zwłaszcza tej najnowszej, poststalinowskiej i popeerelowskiej, było nad Smoleńskiem tak duże, że nikt na nikogo nie musiał naciskać. I wypadek gotowy. Szkoda tylko, że nikt się temu amokowi nie przeciwstawił. Ktoś taki postąpiłby po ludzku, a zarazem nadzwyczaj opatrznościowo. Jeśli zatem w Smoleńsku czegoś zabrakło, to właśnie nacisków, zdrowych, stanowczych, nieustępliwych, zwyczajnego obstawania przy swoim dobrze uzasadnionym obowiązku wbrew nawykom amorficznego towarzystwa pędzącego na łeb na szyję w niskie chmury, byle do celu.

Pułap. Na stu metrach major Grzywna, zobaczywszy pas, powinien był przejąć stery od kpitana Protasiuka i posadzić samolot na płycie. Nie zrobił tego, bo na stu metrach nic nie widział. Byli w mleku, nie widzieli nawet własnego ogona, więc zaczęli się ratować, niestety samolot leciał zbyt szybko i opadał dwukrotnie szybciej niż powinien, więc zanim zadarł dziób, zanim skrzydła zaczęły wytwarzać siłę, która masę blisko 80 ton mogłaby w końcu odepchnąć w górę, ziemia nagle zamajaczyła im przed nosem, ścieli wierzchołki drzew i się rozbili. Pułap stu metrów nie jest tu niczemu winien. Ten pułap miał ich uratować. Zabił ich czas, krótkie siedem sekund, podczas których nawigator powtarzał jak mantrę: "Sto metrów, sto metrów" (Grzywna za nim), gapiąc się w radioaltimetr, tymczasem samolot wciąż schodził w dół, dokładnie jak wcześniej, opadając ku ziemi znacznie szybciej niż skoczek na spadochronie. W ciągu tych długich siedmiu sekund stracili ok. 60 metrów wysokości. Do ziemi zostało im w efekcie mniej niż potrzebuje ten typ samolotu, żeby poderwać się z opadania rzędu 8 m/s (patrz rys. z instrukcji fabrycznej). To nie niski pułap ich zgubił, ale nadmierna prędkość pionowa i czas. Zbyt długo wyglądali pasa. Wciąż nie wiadomo, co dokładnie wtedy robili.

Jar. Gdyby nie jar, zginęliby już na wysokości drugiej radiolatarni. Protasiuk jakimś cudem wyprowadził samolot nad ziemią, ale udało mu się to tylko dlatego, że ziemia leżała tam 20 metrów niżej niż samo lotnisko. Jar ich ocalił. Bezpośrednio wcześniej lecieli nad stokiem schodzącym w dół (stąd to długie pozorne utrzymywanie się na wysokości rzekomych stu metrów), w kabinie wszyscy jednak wiedzieli, że samolot cały czas opada, więc odczytu tych stu metrów nikt nie brał na serio. Radioaltimetr mówił jedynie, że właśnie lecą nad opadającym stokiem, jakich pełno w rozpadlinach, którymi płyną europejskie rzeki.

To nie jar ich zgubił ani nie słaba znajomość miejscowej topografii, ale raczej słaba znajomość właściwości lotnych płatowca. Protasiuk zapomiał na chwilę, że zapas wysokości potrzebny do bezpiecznego wyrwania maszyny w górę rośnie w postępie geometrycznym wraz ze wzrostem prędkości opadania. Przy regulaminowych 3,5 m/s Tu-154 traci tylko 10 metrów pułapu zanim wyrówna, ale przy 8 m/s traci pięciokrotnie więcej i żadna siła, żaden pilot, żaden automat nie poderwie go w górę szybciej (patrz rys. jak wyżej). Silniki szły wtedy na jałowym ciągu, bo włączony automat ciągu zdusił je do maksimum w czasie schodzenia, więc teraz po szarpnięciu wolantu ku sobie stracili co najmniej 50 metrów zanim w końcu zaczęli się wznosić.

Brzoza. Sprawczyni fatalnej kraksy trzysta metrów dalej. Gdyby nie feralna brzoza, tupolew nie straciłby sześciu metrów lewego skrzydła i nie upadł na plecy, grzebiąc w jednej chwili wszystkich, niemniej wedle wszelkich reguł prawdopodobieństwa rozbiłby się nieco dalej, bo przy wciąż nie rozpędzonych silnikach i skrzydłach pracujących pod coraz większm kątem natarcia prędkość postępowa samolotu zaczęła gwałtownie spadać, więc i tak uderzyłby on w ziemię, tyle że kołami w dół, a część pasażerów mogłaby to przeżyć. Brzozy nie można jednak obwiniać o wszystko. Inne drzewa rosnące w linii lotu były zagrożeniem nie mniejszym niż ona, jak w słynnym wypadku francuskiego airbusa.

Na kursie i na ścieżce. Kultowy zwrot. Synonim wpuszczania kogoś w maliny. Nie przez Krasnokuckiego i Plusnina, ale przez partię. Politykom prawda tak bardzo miesza się kłamstwem, że czasem widzą czarne tam, gdzie inni widzą śnieg. Tupolew był na kursie i na ścieżce na tyle, na ile mógł być wg tzw. nieprecyzyjnych pomocy nawigacyjnych. Nieprecyzyjnych, czyli takich, do użycia których potrzeba co najmniej 1 km widzialności poziomej i stu metrów do podstawy chmur, a oni tyle nie mieli. Radiolatarnie są tak niedokładne, że pilot zdał się najprawdopodobniej wyłącznie na GPS, a operator radaru operował radarem tak niedokładnym, że nie był w stanie komendami głosowymi utrzymać w stożku zejścia szybkiego tupolewa, który najpierw jakby "odbił się" od górnej granicy stożka, bo zaczął ścieżkę o wiele za późno, z silnym wiatrem w plecy, w ogóle nie meldując o jej rozpoczęciu, a potem ostro szedł w dół aż w końcu dokładnie tam, gdzie powinien był odlecieć na drugi krąg, niespodziewanie zszedł jeszcze niżej i zniknął za horyzontem. Kontroler nie mógł tego przewidzieć, bo w tej osatniej fazie nawigator tupolewa czytał mu stałą wysokość 100 metrów. Kiedy po sekundzie lub dwóch zrozumiał, że nawigator czyta wysokość radiową, a nie baryczną, tupolew wyszedł już poza ścieżkę. Kontroler krzyknął: Horyzont! ale nie było żadnego odzewu. Mógł przypuszczać, że załoga tupolewa chce zrobić to samo, co załoga jaka, tzn. wyjść ze ścieżki i na nieregulaminowo niskim pułapie wyglądać pasa i świateł. Po kilku sekundach było jednak jasne, że tym razem ten manewr się nie powiódł.

W czasie późniejszego dochodzenia okazało się, że załoga nie czekała na żadne komendy korekcyjne z wieży. Słowa na kusie i na ścieżce nie miały dla nich większego znaczenia, bo samolot całą ścieżkę wykonał na automacie.

Transkrypcja wykładu. Akademia Europy Środkowej, Gera, 23-24 kwietnia 1999 r.

Zanim przejdę do teorii, opowiem Państwu pewien epizod z życia jednego z moich znajomych. W milionowym mieście położonym niedaleko Moskwy ukazuje się gazeta codzienna. Gazeta ma charakter komercyjny, ale wydawca nie jest w stanie jej samodzielnie utrzymać, dlatego pracujący w niej dziennikarze zaczynają sami "organizować" rynek reklam. Te reklamy to przede wszystkim długie wywiady z lokalnymi prominentami. Z tych wywiadów dowiadujemy się, że pan X czyta Dantego i Petrarkę, pan Y jest koneserem sztuki operowej, itp. Obok wywiadu pojawia się kolorowa reklama. Dylemat moralny polega na tym, że ta reklama przedstawia interesy prowadzone przez pana X lub Y. Kolejny dylemat moralny polega na tym, że nikt nie informuje czytelnika o jakimkolwiek związku między tą reklamą i bohaterem zamieszczonego obok niej wywiadu. I jest jeszcze jeden dylemat: pan X nigdy nie czytał Dantego ani Petrarki, zaś pan Y nigdy w życiu nie był w operze. Dziennikarze wspomnianej gazety — i chyba tylko oni — zdają sobie sprawę z wszystkich tych dylematów. Co więcej, poczuwają się do winy. Pojawia się w nich potrzeba ekspiacji, oczyszczenia. Dlatego publikują w swojej gazecie fotoreportaże, w których czytelnik ogląda bogate wille oraz twarze ich właścicieli, którymi są aparatczycy dawnego reżymu — wielce przykrzy komuniści. Dziennikarze chcą pokazać całą prawdą właśnie o nich. Dziennikarze swobodnie konfabulują na temat swoich dzisiejszych sponsorów, ale ten występek chcą jakoś "odkupić" poprzez mówienie prawdy o dniu wczorajszym i dzisiejszym rosyjskiej polityki.

Ten rodzaj moralnej ekspiacji nie wszystkim się jednak podoba. Pewnego dnia redaktor naczelny naszej gazety zostaje ugodzony nożem przez jednego z czytelników. Policja nie jest w stanie ustalić tożsamości napastnika. Jedno jest pewne — był zagorzałym komunistą. Nasz redaktor cudem przeżył ten wypadek z nożem. Dzisiaj jest moim dobrym znajomym i współbratem zakonnym. Po wypadku z nożem miał wiele czasu na rozstrzyganie dylematów moralnych i w końcu zdecydował, że najlepszym rozwiązaniem jest zostać jezuitą. Jego następca miał mniej szczęścia. Parę miesięcy później on także spotkał czytelnika-nożownika. Niestety nie przeżył tego spotkania.

W powyższej historii jak w soczewce skupia się cały szereg zagadnień moralnych. Dziennikarz, czytelnik, wydawca, opinia publiczna — wszyscy oni nie funkcjonują tu tak, jakby chcieli i jak powinni. Jak temu zaradzić?

Zanim sformułujemy rozwiązanie najpierw spróbujmy opisać same media. A te, jak wiemy, podlegają nieustannej transformacji. Patrząc na historię mediów jesteśmy w stanie wyróżnić pewne modele ich funkcjonowania. W przeszłości mieliśmy do czynienia z tradycyjnym modelem politycznym, w którym medium wiodącym była codzienna gazeta, a później także publiczne radio i telewizja. Mniej więcej w latach sześćdziesiątych sytuacja zaczęła się zmieniać. W nowym, dominującym modelu ekonomicznym głównym regulatorem systemu (latach osiemdziesiątych widać to już bardzo wyraźnie) stały się media komercyjne, przede wszystkim telewizja. Na naszych oczach dokonuje się jednak kolejna transformacja. Coraz większą rolę zaczyna odgrywać telewizja kablowa, network TV, komputer sieciowy (NC) i platforma cyfrowa, a więc instrumenty, którymi będzie posługiwać się przyszły model kulturowy mediów. Przyczyną tych zmian są, owszem, zmiany kulturowe, ale przede wszystkim postęp technologiczny, który bardzo poważnie obniżył koszty produkcji i emisji programów. Po osiągnięciu pewnego pułapu koszty dalszego zwielokrotniania kanałów emisji stają się coraz niższe. Nie bez znaczenia są tu także przemiany ekonomiczne. Wiemy, że dzisiejszy rynek równoważy się od strony konsumpcji, a nie, jak jeszcze w latach pięćdziesiątych, od strony produkcji. Wyprodukowanie zapotrzebowania na dany towar jest dzisiaj ważniejsze niż wyprodukowanie samego towaru.

W dzisiejszych mediach jest tłoczno. Trudno się przebić. Jednocześnie w dzisiejszych mediach występuje zjawisko jakie obserwujemy na giełdach papierów wartościowych, tzn. zjawisko "reakcji łańcuchowej" albo "procesu lawinowego". Jeśli ktoś odnosi sukces medialny, to staje się on także sukcesem społecznym, kulturowym, ekonomicznym, ponieważ zostaje natychmiast spotęgowany. Możemy zatem powiedzieć, że w pewnym sensie w mediach jeszcze bardziej wzrosła rola osoby, osobowości. Sukces pojedynczej osoby — już nie tylko producenta, kompanii, grupy interesów, ale pojedynczej osoby — może być dość łatwo wzmocniony i spotęgowany. Z drugiej strony, możemy powiedzieć, że punkt równowagi w relacji między nadawcą i odbiorcą przesunął się jeszcze bliżej podmiotu. Rola instytucji, regulacji prawnej, tradycji jest mniejsza. Rola podmiotu, a więc autora jako osoby i konsumentajako osoby — wzrosła niepomiernie. W pewnym sensie wszystkie te procesy można nazwać procesami niesłychanie pozytywnymi. Przecież o to właśnie chodzi, żeby media były bardziej ludzkie i lepiej służyły człowiekowi. Skoro jednak wzrosła rola osoby, to na pewno zakres jej odpowiedzialności także się powiększył.

Spróbujmy te przemiany w mediach jeszcze precyzyjnej. Przyszłość mediów nie jest przecież do końca jasna. Entuzjazm dla mediów cyfrowych trochę w tej chwili osłabł. Wydaje się, że to wszystko nie będzie się zmieniać tak bardzo ani tak szybko, jak się spodziewano jeszcze parę lat temu, niemniej pewne akcenty na pewno się przesuną. Jest to dla nas bardzo ważne, ponieważ jeśli chcemy rozpoznać sytuację etyczną to musimy dobrze rozpoznać miejsce, w którym się znajdujemy.

W tradycyjnym modelu politycznym, w którym medium wiodącym kiedyś była gazeta codzienna, struktura rynku miała charakter monopolu, oligopolu. Dzisiaj taka sytuacja już nie istnieje. W Polsce jeszcze trochę tak jest, ale w normalnych demokracjach już nie. W dominującym obecnie modelu ekonomicznym rynek mediów funkcjonuje na zasadach wolnej konkurencji, jest rynkiem z prawdziwego zdarzenia. Jaka będzie struktura rynku przyszłego modelu kulturowego? Nie wiadomo. Prawdopodobnie będzie to jakaś struktura mieszana, ale co do tej kwestii nie ma zgodności.

W tradycyjnym modelu politycznym media były przekazicielem zależnym (zależały od instancji władzy lub grupy kapitałowej). W obecnym modelu ekonomicznym media są mniej lub bardziej samodzielne. W przyszłym modelu media najprawdopodobniej uzależnią się od odbiorcy. Stabilizacja rynku wymiany nastąpi od strony konsumenta, grup konsumentów.

Celem mediów w modelu tradycyjnym było umocnienie władzy w szerokim sensie tego słowa oraz afirmacja zastanej kultury. Media spełniały funkcję kulturalno-polityczną. W dominującym obecnie modelu ekonomicznym celem jest przede wszystkim pomnażanie kapitału. Co będzie celem przyszłego modelu mediów trudno jednoznacznie powiedzieć. Bardzo możliwe, że dominujący nurt przekazu jeszcze bardziej zbliży się w kierunku rozrywki lub po prostu międzyludzkiej komunikacji, natomiast czynnik ekonomiczny będzie dominować tylko w niektórych obszarach

Celem publicystycznym w tradycyjnym modelu mediów było informowanie i kształtowanie opinii publicznej. Możliwy był zatem pewien "paternalizm" mediów, a nawet pewna ich "arogancja". W modelu ekonomicznym celem publicystycznym jest integrowanie i relaksowanie widza. Media zaczęły "kłaniać się niskim gustom". Natomiast cel publicystyczny przyszłych mediów będzie jeszcze bardziej praktyczny. Będzie szło o spełnianie usług wobec pojedynczych osób. Bardzo możliwe, że "paternalizm" i "kłanianie się niskim gustom" będą do tego stopnia konkurować ze sobą, że pojawi się zjawisko samoregulacji.

W pierwszym modelu odbiorcą mediów było społeczeństwo, zwłaszcza społeczeństwo tego samego języka. W modelu obecnym odbiorcą jest konsument oraz "wierny widz", który silnie identyfikuje się z danym programem, autorem. W nowym modelu ta identyfikacja pod wieloma względami będzie silniejsza, z drugiej jednak strony, będzie zupełnie przypadkowa i nietrwała, ponieważ odbiorcą mediów będą "buszujący w sieci" (webcatchers).

Osiąganie celu medialnego w pierwszym modelu dokonywało się na podstawie katalogu pozytywnego (np. w myśl zasady: "chcemy przekonać, że nasza partia ma słuszność", lub "chcemy powiedzieć, że interes społeczny i narodowy wygląda tak a tak"). Katalog celów sformułowany był pozytywnie i regulacje prawne starły się go materialnie opisać. W Polsce kilka lat temu mieliśmy dyskusją na terminem "wartości chrześcijańskie" w ustawie o mediach. Katalog celów w ekonomicznym modelu mediów jest negatywny ("nie chcemy popierać przemocy, ideologii, nietolerancji", "nie chcemy mówić rzeczy niepopularnych"). O katalogu pozytywnym mówi się niechętnie. Regulacje prawne mają charakter wybitnie formalny. W przyszłym modelu wspólny katalog wartości najprawdopodobniej nie będzie istnieć, niewątpliwie jednak pojawi się wyraźna "konkurencja katalogów", przy czym nie będzie to konkurencja katalogów pozytywnych z negatywnymi, ale raczej konkurencja różnych katalogów tego samego typu. Regulacje prawne będą musiały to jakoś uwzględnić. Najprawdopodobniej ci uczestnicy wymiany medialnej, którzy będą posługiwać się wyrazistym katalogiem, będą w przyszłości funkcjonować w zupełnie inny sposób niż ci, którzy zrezygnują z jasnego katalogu. Bardzo możliwe też, że ci ostatni zostaną zepchnięci na margines.

Regulatorem ryku wymiany medialnej w przeszłości było państwo. Dzisiaj możemy chyba mówić o zjawisku samoregulacji. W przyszłości samoregulacja także będzie możliwa, ale już nie dzięki konkurencji nadawców, lecz dzięki "konkurencji konsumentów". Silna niegdyś rola państwa dzisiaj znacznie osłabła. W przyszłości rola instancji państwowej powinna mieć charakter stymulujący i powinna dotyczyć przede wszystkim zapewnienia wysokich standardów edukacji medialnej. Jeśli przypomnimy sobie jak funkcjonowały wysokorozwinięte społeczeństwa starożytne, takie jak Ateny, oparte na kulturze języka mówionego (nie pisanego, lecz mówionego), to stwierdzimy, że cały proces edukacyjny podporządkowany był potrzebom tej kultury. Każdy z obywateli Aten (obywatele to ok. 10% społeczeństwa) mógł sprawować wszystkie funkcje w państwie, dlatego każdy z obywateli do aż do osiemnastego roku życia uczył się języka mówionego, jego retoryki, sztuki. Rozwój filozofii i innych nauk nie byłby możliwy, gdyby nie zapotrzebowanie na społecznie użyteczną argumentację. Jeżeli my dzisiaj uczymy się czytać i pisać, to jednak uczymy się zaledwie najprostszej gramatyki pisania i czytania. Ich retoryki już nie znamy. Ich sztuki tym bardziej nie. Tym mniej znamy retorykę języka mediów elektronicznych, ba nie znamy nawet ich gramatyki, najprostszych znaków. Czytamy je wyłącznie intuicyjnie. Wiemy tylko to, co ktoś chciał nam powiedzieć, ale już nie to, jak to powiedział i czy powiedział mądrze.

Gdyby podsumować powyższe rozróżnienia, które były próbą opisu rzeczywistości historycznej, to moglibyśmy chyba ustalić pewne uniwersalne funkcje mediów — "uniwersalne", czyli niezależne od tego, jaki model mediów aktualnie dominuje. To wyliczenie funkcji może być do pewnego stopnia arbitralne, jestem jednak przekonany, że każdy z uczestników wymiany medialnej podlega tym funkcjom. Wyróżniłbym zatem polityczne funkcje mediów. Chodzi tu o Politykę przez wielkie "P", a więc tę bardziej podstawową, powszechną, obejmującą każdego z obywateli, dzięki której możliwa jest polityka przez małe "p", tzn. życie polityczne opisane na pierwszych stronach gazet. Funkcje polityczne mediów to tworzenie opinii publicznej oraz artykułowanie interesu publicznego, ponadto informowanie o zjawiskach społecznych, kulturowych, kształcenie i uświadamianie problemów, a wreszcie kontrolowanie instytucji i organów władzy, również ich legitymowanie. Niewątpliwie media posiadają pewne stricte ekonomiczne funkcje obejmujące przepływ towarów i usług. Istnieją wreszcie kulturowe funkcje mediów: relaks, rozrywka, praktyczna pomoc, socjalizacja i integracja społeczna, edukacja, a nadto kreowanie kultury masowej i wysokiej.

Te trzy rodzaje funkcji mediów mają w moim przekonaniu charakter transcendentalny. Używam tu języka kantowskiego, ale mówiąc prościej chodzi o to, że każdy rodzaj przekazu medialnego pełni jakąś funkcję polityczną, ekonomiczną i kulturową, i to niezależnie od tego, czy jest to zamierzeniem autora tego przekazu, czy też nie. Problem etyczny polega na tym, żeby to, co transcendentalne, stawało się kategorialne nie bez świadomego i wolnego udziału wszystkich uczestników wymiany medialnej. Idzie zatem o to, żeby każdy uczestnik wymiany świadom był owej potrójnej funkcji danego przekazu, umiał ją zidentyfikować jako jej autor bądź odbiorca. Tylko bowiem wtedy, będzie wobec tego przekazu wolny. Oczywiście, nie chodzi pełną identyfikację każdego przekazu, ale przynajmniej o dostrzeganie możliwych odniesień, tzn. szans, ale i roszczeń, i zastrzeżeń. Bez takiej kategorialnej identyfikacji dochodzić może do zjawisk medialnych moralnie negatywnych.

W związku z tym pierwsze zadanie etyczne jakie stoi przed każdym z uczestników wymiany medialnej, w tym także przed dziennikarzem, to udzielenie sobie odpowiedzi na pytanie: kim jestem? jaki charakter ma moja praca, praca środowiska, w którym funkcjonuje? Nawet pojedynczy przekaz posiada zupełnie nieobliczalne oddziaływanie w zakresie tych trzech funkcji. Ilekroć jednak dochodzi do osobistej medytacji nad tym oddziaływaniem, do wspólnej rozmowy na ten temat, tylekroć można uniknąć wielkich błędów, albo przynajmniej te błędy szybko naprawić.

W kilku słowach chciałbym jeszcze przedstawić zasady polityki medialnejsformułowane przez Gurevitcha i Blumlera. Zasady te odnoszą się w pierwszym rzędzie do mediów informacyjnych, jednak proponowana przez nich hierarchia zadań jest, moim zdaniem, najzupełniej uniwersalna. Każdemu z wymienionych zadań towarzyszy, jak możemy się domyślić, swoista odpowiedzialność moralna, którą tu postaram się sformułować.

Pierwszym zadaniem mediów jest obserwacja wydarzeń dotyczących obywateli, a wiec informowanie i ostrzeganie. Chodzi tu o pewnego rodzaju "fenomenologię" życia społecznego. W fenomenologii najważniejsze jest to, żeby niczego nie pomijać i żeby każdy mówił swoim własnym głosem. Wbrew pozorom nie jest to łatwe. Spektrum wydarzeń zawsze jest większe niż możliwości i ambicje samych dziennikarzy. Jak motywować dziennikarzy do lepszej fenomenologii? Wydaje się, że mechanizm rynkowej konkurencji jest tu najbardziej skuteczny. Ilekroć jednak ten mechanizm przekreśla motywację stricte etyczną, jaką jest chęć ukazywania prawdy, to przekaz medialny staje się niemoralny.

Rozpoznanie i prezentacja problemów (społecznych, kulturowych) to drugie zadanie mediów. To zadanie jest jeszcze trudniejsze od pierwszego, a nawet stoi w pewnej sprzeczności z pierwszym. Jest trudniejsze, bo wymaga od dziennikarza nie tylko pogłębionej analizy i większego doświadczenia, ale nadto współpracy z innymi. Zjawiska można zaobserwować samem i to nawet przypadkowo. Poprawnie zidentyfikować problemy, można tylko w dialogu z innymi. Problemy dotyczą bowiem osób. Misja identyfikowania problemów, jak powiedziałem, stoi w pewnej sprzeczności z misją obserwowania zjawisk. W tym ostatnim chodzi bowiem o możliwie najpełniejszą fenomenologię, o wyliczenie największej ilości fenomenów. Tu dziennikarz i widz musi pokonywać selektywną naturą własnej wyobraźni i wyobraźni widza. Natomiast identyfikowanie problemów polega na skupieniu wyobraźni w jednym miejscu i to w miejscu najważniejszym! Skoro te dwa zadania mediów stoją w pewnej sprzeczności ze sobą, to może należałoby uznać ich autonomię? Może redakcje programów informacyjnych powinny starać się nie tylko o oddzielenie "faktów" od "opinii", ale również "zjawisk" i "problemów"? Skoro jedne i drugie rządzą się własną filozofią, to może powinny mieć własne przestrzenia na łamach gazet czy w strukturze innego przekazu?

Tworzenie platformy wymiany zdań to kolejne zadanie mediów. Jest to bardzo ważne zadanie społeczne, które posiada wiele dalszych wymiarów. Dzisiaj nikt już nie opisuje rzeczywistości społecznej za pomocą kategorii klasowych (marksistowskich), ale za pomocą kategorii "sukcesu", "uczestnictwa" i "marginalizacji". Dlatego tworzenie szerokiej platformy wymiany zdań i opinii ma ogromne znaczenie w przezwyciężaniu problemów społecznych. To właśnie ono daje szansę na uczestnictwo. Nie jesteśmy w stanie nikomu zapewnić sukcesu. Sprawiedliwość domaga się jednak od nas, abyśmy każdemu dali szansę uczestnictwa w życiu społecznym, kulturalnym i gospodarczym. Skoro media tak łatwo kojarzą się wszystkim z sukcesem i to sukcesem bardzo spektakularnym, to czy tworzenie płaszczyzny uczestnictwa nie powinno stać się ich "drugą naturą"?

Informacja polityczna, monitorowanie polityków i instytucji to kolejne zadanie mediów. Wszyscy dobrze wiemy, że media w krajach pokomunistycznych ciągle znacznie łatwiej dostrzegają to, co polityczne przez małe "p", a więc dostrzegają znanych polityków i ich problemy, natomiast zapominają o tym, co polityczne ("P") we właściwym sensie tego słowa. Może właśnie dlatego powinniśmy z całą mocą podkreślić, że nie można dobrze pełnić zadania niesienia informacji politycznej, jeśli nie podejmuje się jednocześnie innego zadania, a mianowicie zadania prezentacji form aktywnego współdziałania obywateli, a to właśnie jest polityka przez wielkie "P".

Media muszą wreszcie bronić własnej autonomii, a zarazem troszczyć się o odbiorcę, ułatwiać mu życie, świadczyć usługi. Te dwa ostatnie zadania wydają się nie mieć nic ze sobą wspólnego, my jednak w Europie Wschodniej dobrze wiemy, że media zależne na pewno nie służą odbiorcy, wręcz przeciwnie — szkodzą odbiorcy, jego dobru i samej prawdzie. Tak więc "być w pełni wolnym" i "służyć innym" to nierozłączna para.

Sformułowane przez Gurevitcha i Blumlera, a przez nas nieco zmodyfikowane, zasady polityki medialnej odnoszą się nie tylko do mediów informacyjnych. Jak te zasady zrealizować? Zaproponuję tu pewien prosty schemat działania, który może będzie tu pomocą.

Etyka jak sugeruje etymologia jest rodzajem "zadomowienia" (gr. ethos). Jak zrobić pierwszy krok w kierunku tego zadomowienia? O pierwszym kroku już mówiliśmy — trzeba odpowiedzieć sobie na pytanie: kim jestem? w jakim środowisku żyję? dla kogo i z kim pracuję? jaka jest nasza filozofia?

Drugim krokiem jest udzielenie odpowiedzi na pytanie o własną specyfikę: na czym polega nasza wyjątkowość? czy jest coś, na czym zależy nam bardziej niż innym? gdzie jesteśmy lepiej od innych zadomowieni? Każdy z nas jest niepowtarzalny. Do odkrycia niepowtarzalności dążą artyści. Jeśli media będą ewoluowały w kierunku point-to-point communication, to rola owego artystycznego pierwiastka wzrośnie. Pytanie o własną specyfikę będzie wówczas dla każdego z nas tak ważne, jak dzisiaj ważne jest np. dla "mediów katolickich" czy innych.

Kolejne pytanie dotyczy potrzeb odbiorców. Wszystkie media odnoszące rynkowy sukces bardzo starannie badają potrzeby swoich odbiorców. Poznanie potrzeb swoich odbiorców jest jednak najpierw zadaniem moralnym. Trzeba zatem przynajmniej czasem być "fizycznie" blisko tych odbiorców, żeby poznać ich głębsze potrzeby. Jeśli "obetniemy" te głębsze potrzeby, to na pewno odniesiemy sukces rynkowy, ale przecież to właśnie byłoby niemoralne.

Planowanie i ocena działań to kolejny etapy rozumowania etycznego. Im bardziej intuicyjne są nasze działania, tym bardziej potrzeba nam spokojnej weryfikacji i ewaluacji. Przy tej okazji należy zawsze zastanowić się jak nagradzać i promować to, co dobre w naszej pracy, grupie zawodowej, środowisku. Dostrzeganie i promowanie tego, co dobre, a nadto wspólne "świętowanie", to droga do autentycznej promocji wartości.

W konkluzji chciałbym podzielić się z Państwem kilkoma zasadamipedagogiki ignacjańskiej. Jezuici prowadzą dzisiaj ponad 200 uniwersytetów na całym świecie. Z reguły cieszą się one dobrą sławą, jak choćby Georgetown, Fordham, Boston College w USA, Sofia w Tokio czy Gregoriana w Rzymie. Prowadzimy także kilkaset szkół średnich. Ktoś mógłby pomyśleć, że wszystko to niewiele ma wspólnego z problemami mediów, ale jeśli jest prawdą, że media będą ewoluowały w kierunku komunikacji typu poin-to-point, to wówczas pedagogika ignacjańska może nam bardzo pomóc. Nie dotyczy ona bowiem wyłącznie kwestii wychowania i formacji, ale w ogóle relacji między osobą i osobą.

Otóż pierwszym celem pedagogiki ignacjańskiej jest zadziwić i zachwycić tego, kto uczestniczy w procesie pedagogicznym. Jest to dość ważne, bo jeśli przypomnimy sobie starożytnych Greków, to okaże się, że tam początkiem filozofii, a więc początkiem samodzielnego myślenia i wartościowania jest nie tylko "zadziwienie", ale również rozpacz, strach, czyli każde "doświadczenie graniczne", jakby powiedział Jaspers. Tymczasem pedagogika ignacjańska odwołuje się do doświadczeń pozytywnych. A przecież doświadczenia nie można właściwie nikomu przekazać. Przekazać można tylko idee. Doświadczenie można tylko umożliwić. I tym pierwszym celem jest wywołanie zadziwienia. Media powinny tę zasadę respektować. Oczywiście św. Ignacy Loyola mówił o "zadziwieniu pięknem i dobrem stworzeń oraz ich Stwórcy", ale kiedy dzisiaj pomyślimy o Kosowie, to przecież większość relacji stamtąd nas przeraża, dostarcza wrażeń silnie negatywnych. Jestem przekonany, że potem trudno już o obiektywną ocenę rzeczywistości. Tymczasem należałoby zawsze pokazać najpierw dobro. Przecież w Kosowie jest dobro. Ktoś troszczy się o uchodźców. Stara się im pomóc. Dopiero to pragnienie pomagania innym może uzasadnić (jeśli w ogóle) bombardowania, ale nigdy vice versa.

Pedagogika ignacjańska nie zapomina o tym, co negatywne, ale — i jest to jakby drugi cel — mówi o tym, co negatywne, tylko po to, żeby ocalić wolność człowieka. Informowanie o złu nigdy nie może być celem samo w sobie. Informowanie o dobru — owszem.

Troska o pełny rozwój osoby oraz uczenie rozeznawania to dwa kolejne cele tej pedagogiki. Korespondują one ściśle z dwoma pierwszymi. Jeśli wywołanie zadziwienia odnosiło się wyraźnie do woli, a informowanie o złu miało charakter intelektualny, to teraz troska o pełny rozwój osoby ma na celu "wzmacnianie i zagospodarowanie" tego, co dobre. Idzie tu systematyczną pracę nad tym wszystkim, co jest koleratem woli, najgłębszych pragnień człowieka. Z kolei uczenie rozeznawania to rozwijanie tego, co umysłowe, ale co, rodzi się tylko w dialogu z inymi. Chodzi o zdolności oceny wiedzy, którą już posiadam, oraz tego, czego jeszcze nie wiem. Rozeznawanie (discernment) obejmuje dyskusję, argumentację, a nawet umiejętność spierania się.

Dwa kolejne cele posiadają charakter ściśle religijny: pedagogika ignacjańska stawia w centrum przekazu osobę Jezusa Chrystusa, a jednocześnie ta pedagogika zwraca się do pojedynczego człowieka. Otóż nie tylko w przekazie religijnym, ale w każdym przekazie medialnym istnieje jakaś centralna osoba — "centralna" w sensie transcendentalnym (Kant mówił tu o tzw. "ideach regulatywnych"), ale często "centralna" także w sposób kategorialny, tzn. dający się łatwo zidentyfikować. Taką "centralną osobą przekazu" bywa niekiedy sam autor przekazu, dziennikarz, ale wtedy trudno chyba uznać taki przekaz za obiektywny. Prawdziwie ludzka komunikacja to taka, która nikogo nie wyklucza, która każdemu przyznaje należyte prawa, która zawiera także czytelny horyzont wartości. Tak więc "centralną osobą przekazu" nie może być ani tylko dziennikarz, ani tylko odbiorca, ani nawet ten człowiek, którego twarz widzimy na ekranie. Centralną osobą jest "człowiek jako taki",common man, jakby powiedział Chesterton, albo raczej ów "człowiek możliwy", którego godność i wielkość odsłonił nam Jezus Chrystus.

Pedagogika ignacjańska chce, jak powiedzieliśmy, dotrzeć do jednostkowego człowieka oraz chce go formować. Realizuje to swoje zadanie właśnie przez to, że spotyka owego człowieka ze wspomnianą centralną postacią przekazu. Oby i nasze media służyły takiemu spotkaniu. Oby nie prowadziły ani odbiorców, ani autorów donikąd.

Jeśli powrócimy na koniec do naszego rosyjskiego przykładu, do owej podmoskiewskiej gazety i do dylematów moralnych jej redaktorów, to teraz możemy dodać im nieco otuchy. Możemy zachęcić ich do odważnej służby prawdzie, a także do tego, żeby oni dzielili się trudami tej służby z swymi czytelnikami, żeby pisali im o swoich trudnościach i dylematach. Tego rodzaju wyznania z pewnością wytrąciłyby z rąk kłamstwo tym, którzy posługują się nim bez najmniejszych skrupułów. Siła szczerego wyznania jest bowiem większa niż wszystko.

Krzysztof Mądel SJ